- एकादशीला भात खात नाहीत कारण हा धान्यापासून उपवासाचा दिवस आहे आणि तांदूळ हे मुख्य धान्य बहुतेक कुटुंबे सर्वांत आधी सोडतात; गहू, भरड धान्ये आणि डाळीही टाळल्या जातात.
- परंपरा तीन कारणे सांगते: मेधा ऋषींची कथा, ज्यांचा देह तांदूळ आणि जव झाला असे मानतात, एकादशीला पाप धान्यात लपते ही पद्मपुराणातील शिकवण, आणि जड अन्न मन धूसर करते ही मान्यता.
- शुक्रवार 20 नोव्हेंबर 2026 च्या देवउठनी एकादशीनंतर भात पुन्हा शनिवार 21 नोव्हेंबरला पारण्यावेळी, दिल्लीत दुपारी सुमारे 1:15 ते 3:30 दरम्यान खाता येईल; स्थानिक पंचांग पाहा.
एकादशीला भात खात नाहीत कारण परंपरा हा दिवस धान्यापासून (अन्नापासून) उपवासाचा मानते, आणि बहुतेक भारतीय घरांचे मुख्य धान्य तांदूळच सर्वांत आधी सोडले जाते. याची तीन कारणे सहसा सांगितली जातात: मेधा ऋषींची कथा, ज्यांचा देह तांदूळ आणि जव म्हणून उगवला असे मानले जाते; एकादशीला पाप धान्यात आश्रय घेते ही पुराणातील शिकवण; आणि प्रार्थनेच्या दिवशी जड, पाणीदार अन्न मन धूसर करते ही जुनी मान्यता. आज, शुक्रवार 20 नोव्हेंबर 2026 रोजी देवउठनी (कार्तिकी) एकादशी आहे, आणि भात पुन्हा शनिवार 21 नोव्हेंबरला पारण्यावेळी, दिल्लीत दुपारी सुमारे 1:15 ते 3:30 दरम्यान खाता येईल. वेळा शहरानुसार बदलतात, म्हणून तुमचे पंचांग पाहा.
हे पान परंपरेचा आदर ठेवून, अतिशयोक्ती न करता, ही कारणे समजावते. उपवासाचे सर्व नियम आणि खाण्याच्या यादीसाठी देवउठनी एकादशी 2026 उपवासाचे नियम पाहा.
एकादशीला भात का खात नाहीत: थोडक्यात
| कारण | काय सांगते |
|---|---|
| मेधा ऋषींची कथा | ऋषींचा देह तांदूळ आणि जव झाला, म्हणून एकादशीला या धान्यांना जीव मानतात |
| पद्मपुराणातील शिकवण | एकादशीला पाप धान्यात आश्रय घेते, म्हणून धान्य टाळतात |
| चंद्र आणि मन | तांदळात भरपूर पाणी असते; परंपरा पाण्याला चंद्राशी आणि चंद्राला मनाशी जोडते |
| व्यावहारिक कारण | मुख्य अन्न सोडणे हेच उपवासाचे सार आणि दिवस हलका राहतो |
नियम फक्त भाताचा नाही. गहू, भरड धान्ये, मका, डाळी आणि सर्व कडधान्येही टाळली जातात. भाताचे नाव येते कारण बहुतेक कुटुंबांसाठी "भात नाही" म्हणजेच उपवास.
मेधा ऋषींची कथा
अनेक घरांत सांगितल्या जाणाऱ्या कथेनुसार महर्षी मेधा यांनी आदिशक्तीच्या क्रोधापासून वाचण्यासाठी योगबलाने देहत्याग केला. त्यांच्या देहाचे अंश पृथ्वीत मिसळले आणि पुढे तांदूळ आणि जव म्हणून उगवले. हे एकादशीच्या दिवशी घडले, म्हणून त्या दिवशी या धान्यांना जीव मानले जाते, आणि ती खाणे म्हणजे ऋषींचा देह खाण्यासारखे असे सांगितले जाते.
ही कथा वेगवेगळ्या रूपांत सांगितली जाते आणि एखाद्या ग्रंथापेक्षा घराघरांत अधिक प्रचलित आहे. पण तिचा संदेश स्पष्ट आहे: एकादशीला धान्य हे साधे अन्न नाही. ती उपवास करणाऱ्याला आठवण करून देते की हा दिवस संयमाचा आणि विष्णूचा आहे.
पुराणातील शिकवण: पाप धान्यात आश्रय घेते
वैष्णव आचार्य अनेकदा पद्मपुराणातील एका प्रसंगाचा उल्लेख करतात. विष्णूंनी एकादशी पापांचा नाश करणारा दिवस म्हणून निर्माण केली. पापपुरुष, म्हणजे पापाचे साकार रूप, घाबरला आणि लपण्यासाठी जागा मागू लागला. त्याला सांगितले गेले की एकादशीला तो धान्यात राहू शकतो. म्हणून असे म्हणतात की एकादशीला धान्य खाणारा पाप ग्रहण करतो, आणि धान्यापासून उपवास करणारा त्यातून मुक्त होतो.
याच कारणाने वैष्णव आणि इस्कॉन समुदाय एकादशीला धान्याबाबत विशेष कडक असतात, आणि जी कुटुंबे एरवी उपवास करत नाहीत तीसुद्धा या दिवशी भात करत नाहीत.
चंद्र, पाणी आणि मन
भात पिकायला भरपूर पाणी लागते आणि शिजल्यावरही त्यात भरपूर पाणी असते. पारंपरिक विचारात पाण्याचा स्वामी चंद्र आहे आणि चंद्र मनाचा कारक आहे. एकादशीला चंद्र पौर्णिमा किंवा अमावास्येकडे सरकत असतो, म्हणून म्हणतात की जड, पाणीदार अन्न मन सुस्त किंवा चंचल करते, नेमके तेव्हा जेव्हा ते जप आणि प्रार्थनेसाठी शांत असायला हवे.
याला पारंपरिक तर्क समजा, सिद्ध वैज्ञानिक तथ्य नव्हे. तरीही त्याचा व्यावहारिक मुद्दा पटतो: हलके पोट संध्याकाळची पूजा आणि रात्रीच्या भजनासाठी जागे राहणे सोपे करते.
व्यावहारिक दृष्टी
- मुख्य अन्न हाच त्याग. उपवास म्हणजे रोज जे खाता ते सोडणे. बहुतेक भारतासाठी ते भात आहे, म्हणून तो सोडणे हीच खरी अर्पणभावना.
- दिवस साधा राहतो. मुख्य स्वयंपाक नसल्याने स्वयंपाकघरातील काम कमी आणि प्रार्थना, वाचन व सेवेसाठी वेळ अधिक मिळतो.
- शिस्त वाढते. महिन्यातून दोनदा एक स्पष्ट नियम पाळणे स्वतःला दिलेले वचन पाळायला शिकवते.
यात भीतीला जागा नाही. एकादशी भक्तीचा दिवस आहे. शांत मनाने केलेला उपवास त्याच्या कडकपणापेक्षा अधिक महत्त्वाचा.
या एकादशीला मनात एखादा प्रश्न आहे? गुरुशक्तीला एक प्रश्न विचारा, ₹299, आणि तुमच्या स्वतःच्या कुंडलीवरून उत्तर मिळवा.
एकादशीला भाताऐवजी काय खावे
| याऐवजी | हे घ्या |
|---|---|
| भात, खिचडी, पुलाव | शेंगदाणे घातलेली साबुदाणा खिचडी, किंवा घरी चालत असल्यास भगर (वरई) |
| पोळी, पुरी | कुट्टू, शिंगाडा किंवा राजगिरा पिठाची पुरी |
| वरण, आमटी, सांबार | शेंदेलोणात बटाटा, रताळे, अळू किंवा भोपळ्याची भाजी |
| पोहे, कुरमुरे, इडली, डोसा | भाजलेले मखाणे, फळांची चाट, साबुदाणा वडा, दही |
| तांदळाची खीर | मखाणे किंवा साबुदाण्याची खीर |
पोहे, कुरमुरे, तांदळाचे पीठ, इडली, डोसा आणि अप्पम सर्व तांदळापासून बनतात, म्हणून तेही टाळले जातात. महाराष्ट्रात भगर हा उपवासाचा लोकप्रिय पदार्थ आहे; काही कुटुंबे, विशेषतः वैष्णव घरे, ती घेत नाहीत कारण ते गवताचे बी आहे. तुमच्या कुटुंबाची परंपरा पाळा.
शुक्रवारची गोष्ट: शुक्रवारी सहसा लक्ष्मीला पांढऱ्या तांदळाच्या खिरीचा नैवेद्य असतो. आज एकादशी आहे, म्हणून मखाणे किंवा साबुदाण्याची खीर, फळे किंवा खडीसाखर अर्पण करा. तुम्ही वैभवलक्ष्मी व्रत करत असाल तर तिथली सूचना पाहा.
भात पुन्हा कधी खाता येतो?
दशमीच्या रात्रीपासून पारण्यापर्यंत भात खात नाहीत. आजच्या उपवासाचे पारणे शनिवार 21 नोव्हेंबर 2026, दिल्लीत दुपारी सुमारे 1:15 ते 3:30 दरम्यान आहे, हरिवासर सुमारे 12:10 ला संपल्यानंतर. वैष्णव आणि इस्कॉन पंचांगांत उपवास शनिवारी आणि पारणे रविवार 22 नोव्हेंबरच्या सकाळी. पारण्याला भात पुन्हा खाता येतो, आणि अनेक घरांत द्वादशीच्या पहिल्या जेवणात भात असतोच.
आधी आरोग्य
मधुमेह, गर्भावस्था, वृद्धत्व, आजार किंवा नियमित औषधे असतील तर हलका फळ-दुधाचा उपवास किंवा धान्यविरहित एकवेळ जेवण ठेवा, पाणी पीत राहा आणि औषधे सुरू ठेवा. शंका असल्यास डॉक्टरांना विचारा. एक दिवस भात सोडणे हा संकल्प आहे, सहनशक्तीची परीक्षा नव्हे.
आजसाठी सोपा मंत्र
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय
Om Namo Bhagavate Vasudevaya
अर्थ: सर्व प्राण्यांत वसणाऱ्या भगवान वासुदेवांना (विष्णूंना) नमस्कार.
हा मंत्र कोणीही, उपवासात कधीही जपू शकतो. संध्याकाळी देवाला जागवा आणि ॐ जय जगदीश हरे म्हणा. दिवसाच्या महत्त्वासाठी देवउठनी एकादशी आणि तुळशी विवाह 2026 आणि देवउठनी एकादशी व्रत कथा वाचा. पुढची एकादशी 4 डिसेंबरची उत्पन्ना एकादशी.
गुरुशक्तीकडून वैयक्तिक मार्गदर्शन
मनावर काही ओझे असेल तर करिअर, पैसा, कुटुंब किंवा आरोग्याबद्दल एक प्रश्न गुरुशक्तीला विचारा, ₹299 मध्ये, उत्तर तुमच्या स्वतःच्या जन्मकुंडलीवरून मिळेल. अधिक सविस्तर वाचनासाठी बेसिक गुरुशक्ती मार्गदर्शन ₹499 आहे. अजून खरेदीची तयारी नाही? आधी एक मोफत प्रश्न विचारा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
एकादशीला भात का खात नाहीत?
कारण एकादशी हा धान्यापासून उपवासाचा दिवस आहे आणि बहुतेक घरांचे मुख्य धान्य तांदूळ आहे. परंपरा याला मेधा ऋषींची कथा जोडते, ज्यांचा देह तांदूळ आणि जव झाला असे मानतात, आणि एकादशीला पाप धान्यात आश्रय घेते ही पद्मपुराणातील शिकवण.
एकादशीला भात खाणे पाप आहे का?
उपवास करणाऱ्यासाठी भात खाल्ल्याने संकल्प मोडतो. चुकून खाल्ला असेल तर काळजी करू नका: प्रार्थना करा, जमेल तसा उपवास सुरू ठेवा आणि पुढची एकादशी काळजीपूर्वक करा.
उपवास नसेल तर एकादशीला भात खाऊ शकतो का?
अनेक कुटुंबे उपवास नसतानाही एकादशीला भात करत नाहीत; काही फक्त उपवासाच्या वेळी टाळतात. तुमच्या कुटुंबाची परंपरा पाळा.
एकादशीला भगर (वरई) खाऊ शकतो का?
अनेक कुटुंबे भगर उपवासाचा पदार्थ म्हणून खातात, पण काही, विशेषतः वैष्णव घरे, ती घेत नाहीत. तुमच्या कुटुंबाची किंवा मंदिराची परंपरा पाळा.
एकादशीला पोहे, इडली किंवा डोसा चालतो का?
नाही. पोहे, कुरमुरे, तांदळाचे पीठ, इडली, डोसा आणि अप्पम तांदळापासून बनतात, म्हणून एकादशीच्या उपवासात ते खात नाहीत.
देवउठनी एकादशी 2026 नंतर भात कधी खाता येईल?
शनिवार 21 नोव्हेंबर 2026 रोजी पारण्यावेळी, दिल्लीत दुपारी सुमारे 1:15 ते 3:30 दरम्यान, हरिवासरानंतर. वैष्णव पंचांगात पारणे रविवार 22 नोव्हेंबरला. स्थानिक पंचांग पाहा.
एकादशीला फक्त भात टाळतात की गहूही?
सर्व धान्ये आणि डाळी टाळल्या जातात: तांदूळ, गहू, भरड धान्ये, मका, डाळी आणि कडधान्ये. भात हे फक्त सर्वांत परिचित उदाहरण आहे.
AI सोबत जाणून घ्या
हा लेख अधिक खोलवर समजून घेण्यासाठी एक AI सहाय्यक निवडा:
नवीन टॅबमध्ये उघडते. ChatGPT, Claude आणि Perplexity मध्ये प्रॉम्प्ट आधीच भरलेला असतो; Gemini, DeepSeek आणि Qwen साठी प्रॉम्प्ट कॉपी होतो, तो तुम्ही पेस्ट करा.



