सूर्यनमस्काराचे 12 मंत्र म्हणजे सूर्याची 12 नावे, "ॐ मित्राय नमः" पासून "ॐ भास्कराय नमः" पर्यंत; उगवत्या सूर्याकडे तोंड करून सूर्यनमस्काराच्या प्रत्येक पायरीबरोबर एकेक मंत्र म्हटला जातो. रविवार हा सूर्यदेवाचा वार आहे, आणि सोमवार 16 नोव्हेंबर 2026 चा सूर्योदय हा छठच्या उषा अर्घ्याची सकाळही आहे, त्यामुळे अनेक घरे पहिल्या किरणासोबत सूर्याकडे वळतील. खाली 12 मंत्र संस्कृतमध्ये, उच्चार, अर्थ आणि प्रत्येकाच्या आसनासह दिले आहेत, तसेच ध्यान श्लोक "ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती", सूर्योदयाला जप कसा करावा आणि आरोग्याविषयी एक साधी सूचना.
सूर्यनमस्कार मंत्र म्हणजे काय?
सूर्यनमस्कार म्हणजे "सूर्याला प्रणाम". सरावात 12 पायऱ्या असतात आणि परंपरा प्रत्येक पायरीला सूर्याचे एक नाव देते, त्यामुळे प्रत्येक हालचाल प्रार्थना बनते. प्रत्येक नाव "ॐ (नाव, चतुर्थी विभक्तीत) नमः" या रूपात म्हटले जाते, म्हणजे "ॐ, अमुकाला नमस्कार".
ही 12 वेगवेगळी दैवते नाहीत. ही एकाच सूर्याची 12 रूपे आहेत: मित्र, तेजस्वी, कर्माची प्रेरणा देणारा, पोषण करणारा, सृष्टीचा सुवर्ण स्रोत, आणि असेच पुढे. काही आचार्य ही नावे 12 महिने आणि पुराणांतील 12 आदित्यांशी जोडतात, पण सामान्य सरावात प्रत्येक पायरीवर फक्त एक नाव म्हटले जाते.
| मंत्रांची संख्या | 12, प्रत्येक पायरीसाठी एक |
| रूप | ॐ + नाव + नमः |
| देवता | सूर्य |
| नेहमीची वेळ | सूर्योदय, पूर्वेकडे तोंड |
| सुरुवातीचा श्लोक | ध्यान श्लोक (खाली), ऐच्छिक |
| समाप्ती | प्रणामासनात लहान प्रार्थना किंवा काही क्षण मौन |
सूर्यनमस्काराचे 12 मंत्र: अर्थ आणि आसनांसह
खालील क्रम सामान्यतः प्रचलित क्रम आहे. परंपरांमध्ये थोडा फरक आहे (काही जण चौथ्या पायरीनंतर दंडासन जोडतात), म्हणून तुमच्या गुरूंचा किंवा शिक्षकांचा क्रम पाळा आणि नावांचा क्रम तोच ठेवा.
| # | मंत्र | उच्चार | अर्थ | आसन |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ॐ मित्राय नमः | Om Mitraya Namah | सर्वांचा मित्र असलेल्या मित्राला नमस्कार | प्रणामासन (हात जोडून उभे राहणे) |
| 2 | ॐ रवये नमः | Om Ravaye Namah | तेजस्वी रविला नमस्कार | हस्त उत्तानासन (हात वर, थोडे मागे झुकणे) |
| 3 | ॐ सूर्याय नमः | Om Suryaya Namah | सर्व कर्मांना प्रेरणा देणाऱ्या सूर्याला नमस्कार | पादहस्तासन (पुढे झुकणे) |
| 4 | ॐ भानवे नमः | Om Bhanave Namah | तेजोमय भानुला नमस्कार | अश्व संचालनासन (उजवा पाय मागे) |
| 5 | ॐ खगाय नमः | Om Khagaya Namah | आकाशात संचार करणाऱ्या खगाला नमस्कार | पर्वतासन (नितंब वर उचललेले) |
| 6 | ॐ पूष्णे नमः | Om Pushne Namah | पोषण करणाऱ्या पूषाला नमस्कार | अष्टांग नमस्कार (आठ अवयवांनी भूमीला स्पर्श) |
| 7 | ॐ हिरण्यगर्भाय नमः | Om Hiranyagarbhaya Namah | सृष्टीचा सुवर्ण स्रोत हिरण्यगर्भाला नमस्कार | भुजंगासन |
| 8 | ॐ मरीचये नमः | Om Marichaye Namah | किरणांचा स्वामी मरीचीला नमस्कार | पर्वतासन |
| 9 | ॐ आदित्याय नमः | Om Adityaya Namah | अदितीचा पुत्र आदित्याला नमस्कार | अश्व संचालनासन (डावा पाय मागे) |
| 10 | ॐ सवित्रे नमः | Om Savitre Namah | जीवन आणि प्रेरणा देणाऱ्या सवितृला नमस्कार | पादहस्तासन (पुढे झुकणे) |
| 11 | ॐ अर्काय नमः | Om Arkaya Namah | पूजनीय तेजस्वी अर्काला नमस्कार | हस्त उत्तानासन (हात वर) |
| 12 | ॐ भास्कराय नमः | Om Bhaskaraya Namah | प्रकाशाचा निर्माता भास्कराला नमस्कार | प्रणामासन (हात जोडून उभे राहणे) |
पायऱ्या 1 ते 12 हा एका आवर्तनाचा अर्धा भाग आहे; त्यात चौथ्या पायरीत उजवा पाय आणि नवव्या पायरीत डावा पाय मागे जातो. पूर्ण आवर्तनात क्रम पाय बदलून पुन्हा केला जातो (चौथ्यात डावा, नवव्यात उजवा), आणि तेच 12 मंत्र पुन्हा म्हटले जातात.
सूर्यनमस्काराचे मंत्र एकेक करून
1. ॐ मित्राय नमः
ॐ मित्राय नमः
Om Mitraya Namah
अर्थ: मित्र म्हणजे सखा. सूर्य प्रत्येक प्राण्याचा मित्र आहे, कारण तो काहीही न मागता प्रकाश आणि उष्णता देतो. हात जोडून स्थिर उभे राहून हा म्हणा आणि दिवसाचा संकल्प करा.
2. ॐ रवये नमः
ॐ रवये नमः
Om Ravaye Namah
अर्थ: रवि म्हणजे तेजस्वी, ज्याची स्तुती केली जाते. हात उंचावून वर पाहताना तुम्ही उगवत्या प्रकाशाचे स्वागत करता.
3. ॐ सूर्याय नमः
ॐ सूर्याय नमः
Om Suryaya Namah
अर्थ: सूर्य तो जो सर्वांना गती देतो, दैनंदिन कर्माचा स्रोत. पुढे झुकून तुम्ही दिवसाच्या ऊर्जेबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करता.
4. ॐ भानवे नमः
ॐ भानवे नमः
Om Bhanave Namah
अर्थ: भानु म्हणजे तेजोमय, स्वयंप्रकाशी सूर्यमंडल. समोर पहा आणि श्वास घ्या.
5. ॐ खगाय नमः
ॐ खगाय नमः
Om Khagaya Namah
अर्थ: खग म्हणजे "आकाशात संचार करणारा", तो सूर्य जो रोज आकाश पार करतो.
6. ॐ पूष्णे नमः
ॐ पूष्णे नमः
Om Pushne Namah
अर्थ: पूषा पोषण करणारा, तो सूर्य जो पिके पिकवतो आणि जीवनाला पोषण देतो. खाली वाकून तुम्ही अन्न आणि वाढ यासाठी सूर्याचा सन्मान करता.
7. ॐ हिरण्यगर्भाय नमः
ॐ हिरण्यगर्भाय नमः
Om Hiranyagarbhaya Namah
अर्थ: हिरण्यगर्भ म्हणजे सुवर्णगर्भ किंवा सुवर्णबीज, तो पहिला प्रकाश ज्यातून सृष्टी प्रकट होते. ऋग्वेद (10.121) हे नाव सर्व जीवनाच्या स्रोतासाठी वापरतो.
8. ॐ मरीचये नमः
ॐ मरीचये नमः
Om Marichaye Namah
अर्थ: मरीची किरणांचा स्वामी, ते प्रकाशकिरण जे आपल्यापर्यंत पोहोचतात.
9. ॐ आदित्याय नमः
ॐ आदित्याय नमः
Om Adityaya Namah
अर्थ: आदित्य अदितीचा पुत्र, अदिती म्हणजे अनंत माता. पुराणांत हे बारा सौर रूपांचे नावही आहे आणि प्रार्थनेत सूर्याचे सर्वांत प्रचलित नाव. याच नावाच्या महान स्तोत्रासाठी आदित्य हृदयम् स्तोत्र पहा.
10. ॐ सवित्रे नमः
ॐ सवित्रे नमः
Om Savitre Namah
अर्थ: सवितृ तो जो दिवसाला जन्म देतो आणि बुद्धीला प्रेरणा देतो. गायत्री मंत्र सवितृलाच उद्देशून आहे.
11. ॐ अर्काय नमः
ॐ अर्काय नमः
Om Arkaya Namah
अर्थ: अर्क म्हणजे तेजस्वी, पूजेस योग्य. काही परंपरांत सूर्याला अर्पण केल्या जाणाऱ्या रुईच्या (अर्क) झाडाचेही हेच नाव आहे.
12. ॐ भास्कराय नमः
ॐ भास्कराय नमः
Om Bhaskaraya Namah
अर्थ: भास्कर प्रकाशाचा निर्माता. जिथून सुरुवात केली तिथेच, प्रणामासनात हात जोडून, कृतज्ञतेने शेवट करता.
ध्यान श्लोक: "ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती"
अनेक आचार्य नारायणरूप सूर्याच्या या ध्यान श्लोकाने सराव सुरू करतात. तो पायरी 1 आधी उभे राहून एकदा म्हटला जातो.
ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती
नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः।
केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी
हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः॥
Dhyeyah sada savitri-mandala-madhyavarti
Narayanah sarasijasana-sannivishtah,
Keyuravan makara-kundalavan kiriti
Hari hiranmaya-vapur dhrita-shankha-chakrah.
अर्थ: सदा ध्यान करण्यायोग्य नारायण, जो सूर्यमंडलाच्या मध्यभागी कमळाच्या आसनावर विराजमान आहे; ज्याने बाजूबंद, मकराकृती कुंडले आणि मुकुट धारण केला आहे, गळ्यात हार आहे, देह सुवर्णासारखा आहे आणि हातात शंख व चक्र आहे.
हा श्लोक सूर्याचे विष्णू-नारायणाचे दृश्य रूप म्हणून ध्यान करवतो. फक्त एक मिनिट असेल तर हा श्लोक एकदा म्हणा आणि मग 12 मंत्र करा.
काही परंपरा प्रत्येक नावाआधी एक बीज मंत्र जोडतात: ॐ ह्रां मित्राय नमः, ॐ ह्रीं रवये नमः, ॐ ह्रूं सूर्याय नमः, ॐ ह्रैं भानवे नमः, ॐ ह्रौं खगाय नमः, ॐ ह्रः पूष्णे नमः, मग 7 ते 12 क्रमांकाच्या नावांसाठी हेच सहा ध्वनी पुन्हा (ॐ ह्रां हिरण्यगर्भाय नमः, इत्यादी). तुम्ही नवीन असाल तर साध्या नावांनी सुरुवात करा; बीजरूप सहसा गुरूंकडून शिकतात. कधीही जोडण्यासाठी एक सोपे नामस्मरण ॐ सूर्यनारायणाय नमः आहे, आणि प्रणामाचा एक छोटा श्लोक सूर्य प्रणाम आहे.
स्वतःच्या आयुष्यासाठी मार्गदर्शन हवे आहे? बेसिक गुरुशक्ती मार्गदर्शन, ₹499, म्हणजे तुमच्या स्वतःच्या जन्मकुंडलीचे वाचन, ज्यात तुमच्या सूर्याची स्थितीही येते.
सूर्योदयाला सूर्यनमस्कार मंत्र जप कसा करावा
- वेळ: सूर्योदयाला किंवा त्यानंतरच्या पहिल्या तासात. सोमवार 16 नोव्हेंबर 2026 ला सूर्योदय मुंबईत सुमारे 6:46, दिल्लीत 6:44, कोलकात्यात 5:49 आणि चेन्नईत 6:08 वाजता आहे. वेळ शहरानुसार बदलते, तुमच्या शहराची वेळ पंचांगात पहा.
- जागा आणि दिशा: पूर्वेकडे तोंड करून स्वच्छ, सपाट जागी चटई घाला. बाल्कनी किंवा गच्ची उत्तम.
- उभे राहून सुरुवात: पाय जवळ घेऊन, हात जोडून ध्यान श्लोक एकदा म्हणा, मग तीन श्वास शांतपणे घ्या.
- हालचालीसोबत मंत्र: प्रत्येक पायरीत जाताना एकदा मंत्र म्हणा. वर उठताना किंवा मागे झुकताना श्वास घ्या, पुढे झुकताना सोडा, आणि नाव श्वासाशी जोडा.
- आवर्तने: सुरुवातीला 3 आवर्तने करा. 12 आवर्तने हा पारंपरिक दैनंदिन सराव आहे. रथसप्तमी आणि मकरसंक्रांतीसारख्या विशेष दिवशी काही साधक 108 आवर्तने करतात, पण अनुभवानंतरच.
- गती: पायऱ्या पाठ झाल्यावर 12 आवर्तनांना सुमारे 10 ते 15 मिनिटे योग्य. वेगापेक्षा संथ आणि स्थिर चांगले.
- समाप्ती: प्रणामासनात संपवा, नमस्कार करा आणि काही क्षण मौन ठेवा किंवा "ॐ सूर्याय नमः" म्हणा. काही जण नंतर लहान तांब्यातून सूर्याला जल अर्पण करतात.
मंत्र मोठ्याने, कुजबुजत किंवा मनात म्हणता येतात; खोली इतरांसोबत वाटून घेतली असेल तर मनात जप चालेल. सूर्याकडे थेट कधीही पाहू नका. पहाटेच्या आकाशाच्या मृदू प्रकाशाकडे पहा, किंवा डोळे मिटलेले अथवा खाली ठेवा.
सूर्यनमस्कार आणि आरोग्याविषयी सूचना
सूर्यनमस्कार हा जोरकस व्यायाम आहे, आणि मंत्र ही प्रार्थना आहे, उपचार नाही. सराव करणारे सांगतात की त्यामुळे सकाळ अधिक शांत आणि नियमित होते. खालील माहिती सर्वसाधारण आहे, वैद्यकीय सल्ला नाही.
- आधी डॉक्टरांना विचारा जर तुम्हाला पाठ, मान किंवा गुडघ्यांचा त्रास, स्लिप डिस्क, उच्च किंवा कमी रक्तदाब, हृदयरोग, हर्निया, चक्कर, डोळ्यांचा त्रास, अलीकडील शस्त्रक्रिया असेल किंवा तुम्ही गर्भवती असाल.
- पुढे झुकणे, भुजंगासन आणि नितंब उचलण्याची आसने या पायऱ्यांमध्ये अनेकदा बदल करावे लागतात; प्रशिक्षित योगशिक्षक सुरक्षित पर्याय दाखवू शकतात.
- भरल्या पोटी, आजारी असताना किंवा तापात सराव करू नका. वेदना, चक्कर किंवा धाप लागल्यास थांबा.
- कोणतीही हालचाल न करता बसून किंवा उभे राहूनही तुम्ही 12 नावे म्हणू शकता आणि भक्ती टिकून राहील.
सूर्यनमस्कार मंत्र कोण जपू शकतो?
कोणीही. 12 नावे सोपी आहेत आणि दीक्षेची गरज नाही. अनेक शाळा मुलांना सकाळच्या दिनक्रमात ही शिकवतात. रविवार सूर्याचा वार आहे, आणि अनेक कुटुंबे रविवारी जलार्पणासह जप करतात, पण रोजचा सराव एका दिवसापेक्षा चांगला.
तेलुगू, तमिळ, कन्नड, बंगाली आणि इतर भाषांमध्ये सूर्यनमस्कार मंत्र
मंत्र संस्कृतमध्येच म्हटले जातात. तेलुगूत सराव సూర్య నమస్కారాలు, तमिळमध्ये சூரிய நமஸ்காரம், कन्नडमध्ये ಸೂರ್ಯ ನಮಸ್ಕಾರ आणि बंगालीत সূর্য নমস্কার म्हणून ओळखला जातो: तीच 12 नावे, दुसऱ्या लिपीत. सूर्याच्या इतर प्रार्थनांसाठी आदित्य हृदयम् स्तोत्र आणि ॐ जय सूर्य भगवान आरती पहा, आणि छठच्या पहाटेसाठी छठ पूजा 2026 च्या तारखा आणि अर्घ्य वेळ.
गुरुशक्तीकडून वैयक्तिक मार्गदर्शन
केवळ राशीवरून नव्हे तर तुमच्या स्वतःच्या जन्मकुंडलीवरून करिअर, पैसा आणि नात्यांबद्दल मार्गदर्शन हवे असेल, तर ₹499 मध्ये बेसिक गुरुशक्ती मार्गदर्शन निवडा. तुमचा अंक आणि नावाची बाजू समजून घ्यायची असेल तर अंकशास्त्र अहवाल ₹699 चा आहे (भारतीय अंकशास्त्रात सूर्य हा अंक 1 चा ग्रह आहे). अजून खरेदी करायची नाही? आधी एक मोफत प्रश्न विचारा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
सूर्यनमस्काराचे 12 मंत्र कोणते आहेत?
ते असे: ॐ मित्राय नमः, ॐ रवये नमः, ॐ सूर्याय नमः, ॐ भानवे नमः, ॐ खगाय नमः, ॐ पूष्णे नमः, ॐ हिरण्यगर्भाय नमः, ॐ मरीचये नमः, ॐ आदित्याय नमः, ॐ सवित्रे नमः, ॐ अर्काय नमः आणि ॐ भास्कराय नमः.
सूर्यनमस्काराच्या 12 मंत्रांचा अर्थ काय?
प्रत्येक मंत्र सूर्याच्या एका नावाला नमस्कार आहे: मित्र (सखा), रवि (तेजस्वी), सूर्य (प्रेरक), भानु (तेजोमय), खग (आकाशगामी), पूषा (पोषक), हिरण्यगर्भ (सृष्टीचा सुवर्ण स्रोत), मरीची (किरणांचा स्वामी), आदित्य (अदितीचा पुत्र), सवितृ (जीवनदाता), अर्क (तेजस्वी) आणि भास्कर (प्रकाशाचा निर्माता).
कोणता मंत्र कोणत्या सूर्यनमस्कार आसनासोबत म्हणतात?
प्रचलित क्रमात 12 मंत्र 12 पायऱ्यांसोबत क्रमाने जातात: 1 प्रणामासन, 2 हस्त उत्तानासन, 3 पादहस्तासन, 4 अश्व संचालनासन, 5 पर्वतासन, 6 अष्टांग नमस्कार, 7 भुजंगासन, 8 पर्वतासन, 9 अश्व संचालनासन, 10 पादहस्तासन, 11 हस्त उत्तानासन, 12 प्रणामासन.
सूर्यनमस्काराचा ध्यान श्लोक कोणता?
"ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः..." हा श्लोक सूर्यमंडलात कमळावर विराजमान नारायणाचे ध्यान करवतो.
सूर्यनमस्कार मंत्र जपण्याची उत्तम वेळ कोणती?
सूर्योदयाला, पूर्वेकडे तोंड करून. सूर्योदयाची वेळ शहर आणि ऋतूनुसार बदलते, म्हणून पंचांग पहा.
योगासने न करता सूर्यनमस्कार मंत्र जपता येतो का?
हो. तुम्ही बसून किंवा उभे राहून 12 नावे सूर्याची प्रार्थना म्हणून म्हणू शकता, आणि पाठ, रक्तदाब किंवा इतर आरोग्य समस्या असल्यास हा चांगला पर्याय आहे. आसनांबद्दल डॉक्टरांना विचारा.
सूर्यनमस्काराची किती आवर्तने करावीत?
नवशिक्यांसाठी 3 आवर्तने चांगली सुरुवात आहे आणि 12 आवर्तने पारंपरिक दैनंदिन सराव आहे. घाईत केलेल्या अनेक आवर्तनांपेक्षा लक्षपूर्वक केलेली काही आवर्तने चांगली.



